Zofia Smętek (1910-1983)

Sportsmenka. W latach 20. i 30. XX wieku zdobywała medale w wielu dyscyplinach sportowych.

Przyszła na świat 5 grudnia 1910 roku w Kaliszu. Jej matka, zarabiająca na chleb jako krawcowa, podobno chciała urodzić syna. Zofia wychowała się bez ojca i nigdy go nie poznała.

Od dziecka interesowała się sportem. Jako młoda dziewczyna zapisała się do lekkoatletycznej sekcji Kaliskiego Klubu Sportowego. W 1928 roku wygrała wielkopolski czterobój lekkoatletyczny i po konsultacjach z trenerami zdecydowała się skupić na rzucie oszczepem. W 1930 r. Kaliskie Towarzystwo Cyklistów zorganizowało pierwsze w historii miasta zawody kobiet, które oczywiście wygrała Zosia. W wieku 21 lat – w 1931 roku – zaproponowano jej przejście do Łódzkiego Klubu Sportowego, który miał silną sekcję lekkoatletyki. Zosia skorzystała z tego zaproszenia.

[dalej głównie za Wikipedią] W nowym klubie nadal się rozwijała. W 1932 roku zdobyła złoty medal mistrzostw Polski w rzucie oszczepem, dzięki czemu została powołana do reprezentacji, w której wystąpiła czterokrotnie: 26 czerwca 1932 roku we Lwowie w wygranym 63:43 meczu z Czechosłowacją (ostatnie, 4. miejsce w rzucie oszczepem z wynikiem 29,87 m), 15 lipca 1934 roku w Warszawie w przegranym meczu z Niemkami 35:64 (ostatnie, 4. miejsce w rzucie oszczepem z rezultatem 31,78 m), 19 sierpnia 1934 roku w Poznaniu w wygranym 62:37 meczu z Japonią (ostatnie, 4. miejsce w pchnięciu kulą) oraz 25 sierpnia 1935 roku w Dreźnie w przegranym 38,5:60,5 meczu z Niemkami (ostatnia, 4. lokata w rzucie oszczepem z wynikiem 28,92 m).

Jako zawodniczka klubowa zdobyła w 1932 roku mistrzostwo kraju w hazenie (odmiana piłki ręcznej), a w mistrzostwach Polski w biegach przełajowych zdobyła czwarte miejsce. W następnym roku trzykrotnie pobiła rekord Polski w rzucie oszczepem, osiągając ostatecznie rezultat 38,23 m (najlepszy rezultat w karierze). W tym samym dniu poprawiła o dwa metry rekord świata, rzucając łącznie prawą i lewą ręką 59,34 m, ale wyniku nie uznano z powodu problemów ze sporządzeniem właściwego protokołu. Chociaż wynik nie został oficjalnie uznany, Smętek stała się znana w skali całego kraju. W mistrzostwach Polski zajęła natomiast stosunkowo niskie piąte miejsce, ale w latach 1934−1936 zdobyła trzy srebrne medale.

Od młodości była ze względu na swoją budowę i typ urody brana omyłkowo za chłopca. Z czasem podejrzenia, uwagi pod jej adresem i plotki na temat jej płci narastały, szczególnie, że w szatni zawsze przebierała się samotnie. Oprócz innych zawodniczek, jej osobą zainteresowali się kabareciarze, felietoniści prasowi i satyrycy. W 1934 roku Smętek odeszła z ŁKS Łódź i przeniosła się do Kalisza, jednak już rok później przeprowadziła się do Warszawy, gdzie podjęła treningi w klubie Warszawianki i pracę w fabryce samolotów PZL. Wciąż była jednak obiektem zainteresowania prasy. W 1935 roku w sztafecie 4×200 metrów zdobyła brązowy medal mistrzostw kraju, w czerwcu 1936 roku zajęła drugie miejsce w mistrzostwach Warszawy w biegu na 800 m, a w 1937 roku została mistrzynią Polski w tenisie stołowym.

W 1935 roku podejrzewano ją o obojnactwo, a rok później pisano o jej rzekomych planach zmiany płci, co Smętek osobiście zdementowała. Jan Szeląg zażartował w „Szpilkach”, że kwestia Smętek została wprowadzona do mediów jako trik reklamowy Melchiora Wańkowicza, który miałby w ten sposób promować swoją książkę Na tropach Smętka:

„(…) Ostatnio zaś przyszło na zmianę płci. Po Zdence Koubkowej przyszła kolei na polską lekkoatletkę Zofię Smętkównę, która zmieni się za pomocą operacji chirurgicznej w Mądrosława Smętka. Wiele się o tym pisze w prasie, choć właściwie kwestia jest dość intymnej i osobistej natury. Słyszałem także, że w ogóle z tą płcią to bujda, że to po prostu trick reklamowy Melchiora Wańkowicza. I rzeczywiście wszyscy się dziś przecież znajdują na tropach Smętka”.

W październiku 1936 roku Smętek udała się na potajemne badania na VI Oddział Ginekologiczny Szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie. Po licznych badaniach i konsultacjach z lekarzami – w tym ze sławą chirurgii dr Henrykiem Beckiem – zdecydowała, że zmieni płeć. Smętek zataiła początkowo tę informację przed mediami, ale 14 kwietnia 1937 roku wydała w tej sprawie oświadczenie, zapowiadając poddanie się operacji w następnym tygodniu:

„Nie chcę czekać, że ktoś powie: zdemaskowaliśmy cię. Oszukujesz nas. Wolę to uprzedzić i zamknąć usta ludziom, którzy chcą zrobić ze mnie pośmiewisko. Od dawna czułam, że jestem obserwowana, widziałam uśmieszki i słyszałam nieprzyjemne plotki. Zdecydowałam więc i mówię: nie mogę być nadal kobietą. Zostanę mężczyzną. Za tydzień poddam się operacji. Potem… tak potem czeka mnie wiele kłopotów, wiele przejść na pewno niezbyt przyjemnych”.

Ponoć Zofia Smętek mówiła to tak przejmującym głosem, że żaden z dziennikarzy nie śmiał zadać pytania. Informacja spowodowała dalszy skokowy wzrost zainteresowania jej osobą.

19 kwietnia Smętek zgłosiła się do szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie, a operację przeprowadzono 23 kwietnia. Wcześniej Zosia spotkała się z księdzem. Wyspowiadała się i przyjęła komunię świętą. Po operacji Smętek udzielił wywiadu kilku dziennikarzom i zapowiedział przyjęcie jako mężczyzna imion Witold Stanisław, jednak w części źródeł błędnie podawane jest imię Józef. Przyznał też, że ma zasilić drużynę piłkarzy Warszawianki, ale też podzielił się swoim wzruszeniem:

„Jestem jak nowo narodzone dziecko. Ogromnie cieszę się, że jestem chłopcem i że przed nikim nie potrzebuję kryć się ze swoją tajemnicą. Nie wiem, skąd wezmę na adwokata, który załatwi mi wszystkie formalności, związane ze zmianą stanu cywilnego. Chciałbym jak najszybciej stać się mężczyzną nie tylko z wyglądu, lecz również z paszportu”.

W maju przeszedł jeszcze kolejną operacją w związku ze zmianą płci. Jeszcze w tym samym roku otrzymał wezwanie do komisji lekarskiej komendy uzupełnień w Łodzi, ale nie wcielono go do wojska.

Smętek stał się obiektem zainteresowania prasy nie tylko w Polsce, ale także za granicą. Równocześnie nie odnosił już sukcesów sportowych i nie występował już w drużynie Warszawianki, choć tuż przed operacją wróżono mu karierę w sekcji piłki nożnej tego klubu i okresowo pojawiają się nieznajdujące potwierdzenia w źródłach informacje, jakoby grał w drużynie piłkarskiej. W maju 1939 roku udzielił wywiadu agencji Reutera, w którym przyznał, że chciałby ponownie zmienić płeć ze względu na ciężkie przeżycia minionych dwóch lat. W tym samym roku wydano we Francji książkę opisującą jego losy – „Confession amoureuse de la femme qui devint homme” (pol. Wyznanie miłości kobiety, która stała się mężczyzną).

Po II wojnie światowej Smętek został całkowicie zapomniany przez środowisko sportowe, w części źródeł pojawiły się nawet nieprawdziwe informacje o jego rzekomej śmierci w czasie kampanii wrześniowej. W 1955 roku Smętek ukończył studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim, promotorem jego pracy magisterskiej była Żanna Kormanowa. Był przewodnikiem PTTK i oprowadzał wycieczki po w Warszawie. Zmarł 29 stycznia 1983 roku.

Źródła internetowe:

Witold Smętek w Wikipedii

Artykuł Anny Kulik „Gwiazda ŁKS zmieniła płeć. Smutny koniec kariery” w łódzkiej GW z 2017 roku.

Artykuł Mariusza Kurzajczyka „Jak sportsmenka Zofia została… pisarzem Witoldem” w „Głosie Wielkopolskim” z 2014 roku.

 

Zofia siedzi na murku z lewej strony, w charakterystycznej czapce w paski. Zdjęcie z 1934 roku, treningowy obóz lekkoatletyczny w Centralnym Instytucie Wychowania Fizycznego w Warszawie.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *